اولين روز ماه شوال به عنوان عيد فطر و جشن بازگشت ‏به فطرت معين شده است، زيرا مسلمانان روزه‏ دار در طول ماه رمضان با ارتباطهاى پى در پى با خداوند متعال و استغفار از گناهان به تصفيه روح و جان خويش همت گماشته و از تمام آلودگيهاى ظاهرى و باطنى که بر خلاف فطرت آنهاست، خود را پاک نموده و به فطرت واقعى خود برمى‏گردند .

اميرمؤمنان (ع) نيز از همين زاويه به عيد فطر مى‏نگرد و با اشاره به روز عيد مى‏فرمايد:

انما هو عيد لمن قبل الله صيامه وشکر قيامه وکل يوم لا يعصى الله فهو عيد

 اين عيد کسى است که خدا روزه ‏اش را پذيرفته، نماز او را ستوده و هر روز که خدا از نافرمانى نشود، آن روز عيد است.

آري روز ترک گناه و فاصله گرفتن از زشتى‏ها و پليدى‏ها و روز غلبه بر شياطين، روز عيد است. عيد فطر روز بازگشت ‏به فطرت است، اين معنا را مى‏توان از لغت «عيد فطر» نيز دريافت، چرا که «عيد» به معناى بازگشت و «فطر» به معناى «فطرت و طبيعت‏» است .

مسلمانان در اين روز در اثر يک ماه ضيافت و مهمانى خداوند به صفاى باطن دست‏ يافته و در حقيقت، شخصيت واقعى خويش را بازيافته‏ اند. فطرت پاک انسان در طول سال در اثر غبارهاى جهل و نادانى و غفلت ‏به انواع گناهان و معصيتها مبتلا، از حقيقت ‏خود دور و در نتيجه دچار خود فراموشى و خدا فراموشى مى ‏گردد . اما با فرا رسيدن ماه مبارک رمضان، انسان مسلمان در پرتو فضاى معنوى آن ماه و تلاش‏هاى خويش به يک زندگى نوين دست مى‏ يابد، که مى‏ توان آن را «بازگشت ‏به خويشتن‏» ناميد .

در روز عيد فطر گويى يک مسلمان از نو متولد مى‏شود، چرا که طبق گفتار حضرت علي(ع)، روزه ‏داران در شب عيد فطر از تمام آلودگى‏ها و پليدى‏ها پاک شده‏ اند و کمترين پاداش خود را که پاکى و پاکيزگى است دريافت نموده ‏اند.

مراتب روزه ‏داران در عيد فطر

بدون ترديد تک تک مسلمانان با فرا رسيدن عيد سعيد فطر نوعى شادى و لذت درونى در خود احساس مى‏ کنند، اما استقبال مسلمانان از روز عيد فطر يکنواخت و مساوى نيست . زيرا هر کس نسبت‏ به معرفت و ايمان خود به اين عيد بزرگ و با عظمت نگريسته و از آن بهره مى ‏گيرد. زمينه‏ ها، ذهنيت ‏ها، مراتب ايمان و عوامل ديگرى در نگرش و انگيزه افراد دخالت دارند.

حل مشکلات اقتصادى و اجتماعى

در مورد ابعاد اقتصادى و اجتماعى عيد فطر مى توان به پرداخت زکات فطره به عنوان عاملى ارزشمند براى فقرزدايى، توسعه اقتصادى و حل مشکلات اجتماعى در جامعه اسلامى اشاره کرد . افزون بر اينکه در کنار کمک به فقرا، موارد مصرف ديگرى نيز براى زکات فطره در اسلام منظور شده است که از جمله آنها احياى روحيه هميارى و تعاون، رسيدگى به وضع بهداشتى، درمانى و فرهنگى مسلمانان است .

از زکات فطره مى ‏توان قرض بدهکاران حقيقى و افرادى را که در راه معصيت و خلاف، بدهکار نشده ‏اند را پرداخت کرد . در ساختن مسجد، مدرسه، پل‏ها و راه‏ها و بيمارستان‏ها و برطرف کردن ساير نيازهاى مسلمانان نيز مى ‏توان از اين بودجه مردمى استفاده کرد .

همچنين با اين بودجه مى ‏توان باورهاى دينى و اعتقادات مسلمانان ضعيف الايمان را تقويت کرده و کسانى را که در معرض شبهات و وسوسه‏هاى دشمنان قرار دارند يارى کرد .

مسلمانان با عمل به اين موارد که با پرداخت زکات فطره انجام مى‏شود، در حقيقت‏ به بخشى از دعاهاى ماه رمضان که در مدت يک ماه بعد از نماز زمزمه مى‏کردند، در روز عيد فطر جامه عمل مى ‏پوشانند .

گذشته از اين‏ها، پرداخت زکات فطره که با نيت عبادت و تقرب به خداوند متعال انجام مى‏شود، نوعى بهره ‏گيرى از ماديات براى رسيدن به معنويات است .

بدين جهت گفته ‏اند که قبول روزه موکول به پرداخت زکات فطره است، چرا که دادن زکات موجب جدايى از تعلقات مادى و هواهاى دنيوى و نفسانى است و انسان مؤمن براى دوام فطرت الهى خويش و بازگشت ‏به عهد فطرى از هر آنچه رنگ تعلق دارد، بايد رها و آزاد باشد و زنجير ماديات را از پاى خود برکند تا سبک بال به سوى خداوند گام نهد .

تعظيم شعائر اسلامى

خداوند متعال مى‏فرمايد:

 و من يعظم شعائر الله فانها من تقوى القلوب‏

 هر کس شعائر الهى را بزرگ دارد، اين کار نشانه تقواى دلهاست .

تعظيم شعائر الهى يکى ديگر از ويژگى‏هاى عيد سعيد فطر است . شعار تکبير و تهليل و تحميد و تقديس از جمله اعمالى است که به روز عيد جلوه خاصى مى‏بخشد .

يک مسلمان بايد از راه ‏هاى مختلف نداى حياتبخش توحيد را به گوش جهانيان برساند، که يکى از آن راه‏ها بيان شعارهاى مذهبى است .

پيامبر اکرم (ص) در روز عيد فطر از منزل بيرون مى ‏آمد و تا رسيدن به مصلا با صداى بلند، شعار«لا اله الا الله‏» و «الله اکبر» سر مى‏داد و حتى در ميان خطبه‏ها و قبل و بعد از آن با صداى رسا اين کلمات را تکرار مى کرد .

تقويت وحدت مسلمانان

اجتماع روز عيد فطر مى‏تواند در پيوند و همدلى مسلمانان نقش آفرين باشد . آنان در گردهمايى روز عيد فطر و قرار گرفتن در کنارهم، از نظرات، مشکلات و گرفتارى‏هاى يکديگر آگاه مى‏شوند . در اين گردهمايى بغض‏ها و کينه‏ها تبديل به دوستى و همدلى مى ‏شود و مؤمنان در يک صف واحد احساس اتحاد و نزديکى بيشترى به يکديگر مى‏کنند .

عيد فطر از سويى حکايت از پيوند معنوى انسان با خداى خويش دارد و از سوى ديگر بيانگر ارتباط وى با هم‏ کيشان خود است .

عيد فطر و حرکت‏هاى سياسى

در طول تاريخ، اجتماع روز عيد فطر آنچنان مهم و تحول آفرين بوده که رهبران سياسى نيز از آن بهره گرفته‏اند . در اين مورد مى‏توان از حرکت ‏سياسى ابومسلم خراسانى و شورش وى بر عليه دستگاه خلافت ‏بنى اميه نام برد . وى به سليمان بن کثير دستور داد به اقامه نماز عيد فطر و ايراد خطبه بر عليه امويان بپردازد .

سليمان نيز انقلاب و شورش بر عليه سلطنت اموى را در خطبه نماز عيد فطر اعلام کرد . به اين ترتيب آنان در سال 129 قمرى در روز عيد فطر در شهرهاى ماوراء النهر به پا خاسته، قيام خود را اعلام  و در مدت کوتاهى سلسله بنى اميه را منقرض کردند.