حضرت امیر علیه السلام برای استغفار و توبه شش شرط بیان فرموده است [1] که هر کدام را به اختصار بیان می داریم.

1- پشیمانی از گذشته

برخی بعد از گناه، معصیت خود را توجیه می کنند، و با سخنان واهی قصد فرار از عذاب وجدان خود دارند، در حالیکه اولین قدم در راه توبه اعتراف به گناه می باشد.

قال الباقر علیه السلام: وَ اللَّهِ ما ینْجُوا مِنَ الذَّنْبِ الّا مَنْ اقَرَّ بِهِ.[2]

به خدا سوگند از گناه نجات پیدا نمی کند مگر کسی که بدان اقرار نماید.

اعتراف نزد خداوند و یا عذرخواهی از خلایق در صورتی که گناه مشتمل بر حق الناس بوده است، راه خلاصی از عواقب سوء اخروی گناه می باشد.

البته لازم نیست اعتراف به زبان صورت گیرد، بلکه همان پشیمانی از معصیت نوعی اعتراف است.

قال رسول الله صلی اللَّه علیه و آله: النَّدَمُ تَوْبَةٌ.[3]

پشیمانی توبه است.

2- عزم بر ترک

دومین مرحله توبه این است که عاصی قصد تکرار گناه نداشته باشد.

قال الباقر علیه السلام: وَ الْمُقیمُ عَلَی الذَّنْبِ وَ هُوَ مُسْتَغْفِرٌ مِنْهُ کالْمُسْتَهْزی. [4]

کسی که توبه کند و بر گناه خویش بماند( تکرار کند) مثل این است که استهزاء کرده باشد.

امام کاظم علیه السلام در تفسیر آیه شریفه

یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً...[5]

ای کسانی که ایمان آورده اید، توبه ای چون نصوح انجام دهید.

می فرماید:

هُوَ انْ یتُوبَ الرَّجُلُ مِنَ الذَّنْبِ وَ ینْوی انْ لا یعُودَ الَیهِ ابَداً.[6]

توبه نصوح توبه ای است که شخص از گناه خویش برگردد و در نظر داشته باشد اصلًا بدان برنگردد.

3- رد حق الناس

گناهان بر دو قسمند یا حق الله محض هستند و ناس را در آنها مدخلیتی نیست، چون شرک، افتراء به خدا، یاس. و یا علاوه بر حق اللَّه، حق النّاس هم می باشند همانند غصب، تهمت، سرقت و.. . در قسم دوم از گناهان، زمانی توبه متصور می شود که حقوق مردم به آنها بازگردانده شود.

قرآن کریم در ارتباط با توبه از حق الناس (ربا) می فرماید، شما در صورت توبه تنها مالک سرمایه خود هستید.

... وَ إِنْ تُبْتُمْ فَلَکمْ رُؤُسُ أَمْوالِکمْ لا تَظْلِمُونَ وَ لا تُظْلَمُونَ.[7]

اگر توبه کنید، تنها مالک سرمایه های خود هستید، نه ستم می کنید و نه به شما ستم روا داشته می شود.

پیرمردی نخعی به امام باقر علیه السلام عرض کرد من از زمان حجاج تا کنون والی بوده ام آیا توبه دارم! امام چیزی نفرمود. وی سؤال خود را تکرار کرد. امام فرمود:

لا حَتَّی تُؤَدِّی الی کلِّ ذی حَقٍّ حَقَّهُ.[8]

خیر، مگر این که حقوق صاحبانش را به آنها برگرداند.

4- قضای مافات

در گناهانی که حقّ اللَّه محض می باشند اگر واجبی چون نماز، روزه، خمس، زکات و...

فوت شده باشد، بایستی قضاء شوند و کفارات و جرائم آنها پرداخت گردد.

کسی که عمری نماز نخوانده و روزه نداشته است، بایستی ترک شده ها را اتیان کند، آن که عمری اموالش حساب مشخص نداشته است، بایستی نزد حاکم شرع مصالحه نمایدو.. .

5- تبدیل گوشت حرام

یکی دیگر از شرایط توبه که در بیان مولای بیان حضرت امیر علیه السلام آمده است، این است که اگر گناه اثری در ارتزاق داشته است، بایستی توبه از آن به شکلی باشد که گوشت حاصل شده از روزی حرام آب گردد. حزن و اندوه بعد از گناه در طول زمان می تواند چنین اثری را در جسم تائب ایجاد کند.

قال علی علیه السلام: الْهَمُّ یذیبُ الْجَسَدَ.[9]

غصه بدن را ذوب می کند.

6- چشاندن سختی عبادت بجای لذّت گناه

شکی نیست که گناه برای تن آدمی لذیذ است و هر گناهی لذات خاص خود را به جسم می دهد. آخرین شرط توبه این است که سختی عبادت جای لذّت گناه را بگیرد. تائب بایستی آن قدر سختی عبادت را تحمل کند که لذّت معصیت از وی زدوده شود.

این شرط در بسیاری از آیات و روایات در ضمن «اصلاح بعد از گناه» قابل استفاده است.

إِلَّا الَّذِینَ تابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ بَینُوا فَأُولئِک أَتُوبُ عَلَیهِمْ وَ أَنَا التَّوَّابُ الرَّحِیمُ.[10]

مگر آنها که توبه کردند و اعمال نیک انجام دادند، من توبه آنها را می پذیرم، همانا من بسیار توبه پذیر و رحیم هستم.

پی نوشت ها

[1] نهج البلاغه، حكمت 409 به ترتيب فيض ‏الاسلام و 417 به ترتيب صبحى صالح.

[2] وسائل الشيعة، ج 11، ص 347.

[3] بحارالأنوار، ج 77، ص 159.

[4] وسائل ‏الشيعة، ج 11، ص 359.

[5] سوره تحريم، آيه 8.

[6] بحارالأنوار، ج 6، ص 20.

[7] سوره بقره، آيه 279.

[8] بحارالأنوار، ج 75، ص 329.

[9] غررالحكم.

[10] سوره بقره، آيه 160.